Nowe unijne przepisy dotyczące ekoprojektu obejmą docelowo niemal każdy produkt fizyczny trafiający na rynek Unii Europejskiej. Choć większość szczegółowych wymogów wykonawczych wejdzie w życie dopiero w kolejnych latach, ramy prawne już obowiązują. Poniżej wyjaśniamy, czego ESPR wymaga od przedsiębiorstw już dziś, jakich zmian należy spodziewać się do 2030 roku i co w tej sytuacji powinny zrobić osoby odpowiedzialne za zakupy koszy na odpady oraz innego wyposażenia obiektów.
ESPR w pigułce
- Czym jest: to rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1781, które weszło w życie 18 lipca 2024 r. Zastąpiło ono dotychczasową dyrektywę w sprawie ekoprojektu z 2009 r., obejmującą wyłącznie produkty związane z energią (ErP).
- Zakres regulacji: praktycznie wszystkie towary fizyczne wprowadzane do obrotu lub oddawane do użytku w UE, w tym ich komponenty i półprodukty. Wyłączono jedynie żywność, pasze oraz produkty lecznicze.
- Zasada działania: ESPR stanowi tzw. regulację ramową. Konkretne, wiążące kryteria dla danych grup wyrobów będą wdrażane stopniowo w drodze aktów delegowanych przyjmowanych przez Komisję Europejską.
- Obszary objęte wymogami: m.in. trwałość, niezawodność, możliwość ponownego użycia, naprawy i modernizacji, obecność substancji wzbudzających obawy, efektywność energetyczna i materiałowa, zawartość surowców wtórnych oraz podatność na recykling.
- Obowiązki natychmiastowe: zakaz niszczenia niesprzedanej odzieży i obuwia (obowiązujący duże firmy od 19 lipca 2026 r.) oraz wymóg publicznego ujawniania danych o niesprzedanych produktach konsumpcyjnych. Pozostałe obowiązki produktowe zaczną obowiązywać dopiero po przyjęciu dedykowanych aktów delegowanych.
Co ESPR oznacza w praktyce
Podczas gdy dawna dyrektywa koncentrowała się na urządzeniach zużywających prąd – od pralek i zmywarek po telewizory – ESPR stosuje zbliżoną metodykę do całego rynku towarowego. Zgodnie z zapowiedziami Rady UE pierwszeństwo w harmonogramie prac zyskały m.in. stal i aluminium, tekstylia, opony, meble oraz chemia gospodarcza.
Wprowadzone ramy prawne wyróżniają dwa fundamentalne założenia:
- Równoległe regulowanie parametrów technicznych i przejrzystości informacyjnej. Każdy akt delegowany może określać zarówno minimalne progi wydajnościowe (np. wymaganą dostępność części zamiennych, podatność na demontaż czy minimalny udział recyklatu), jak i obowiązki informacyjne (np. wyliczenie śladu węglowego czy klasę naprawialności).
- Forma rozporządzenia zamiast dyrektywy. Rozporządzenie wiąże bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich UE bez konieczności transpozycji do krajowego porządku prawnego. ESPR oznaczono również jako akt mający znaczenie dla Europejskiego Obszaru Gospodarczego – po formalnym włączeniu do Porozumienia EOG obejmie więc także Norwegię, Islandię i Liechtenstein. Firmy operujące na tych rynkach powinny na bieżąco monitorować status wdrożenia.
Dla większości producentów i dystrybutorów kluczowy jest fakt, że nie muszą oni spełniać szczegółowych kryteriów środowiskowych, dopóki akt delegowany dla ich kategorii produktów nie wejdzie formalnie w życie. Co istotne, od momentu publikacji danego aktu przedsiębiorstwa mają co najmniej 18 miesięcy okresu przejściowego na dostosowanie procesów.
Harmonogram ESPR: terminy wiążące i orientacyjne
| Data | Etap wdrożenia | Status formalny |
|---|---|---|
| 18 lipca 2024 | Wejście w życie rozporządzenia ramowego ESPR | Termin wiążący |
| 16 kwietnia 2025 | Przyjęcie przez Komisję Europejską pierwszego planu prac na lata 2025–2030 | Termin wiążący |
| 19 lipca 2026 | Wejście w życie zakazu niszczenia niesprzedanej odzieży i obuwia dla dużych przedsiębiorstw | Termin wiążący |
| IV kwartał 2026 | Projekt aktu delegowanego dla żelaza i stali | Termin orientacyjny |
| 2027 | Projekty aktów dla tekstyliów, opon i aluminium | Termin orientacyjny |
| 2028 | Projekt aktu delegowanego dla mebli | Termin orientacyjny |
| 2029 | Projekt aktu delegowanego dla materacy | Termin orientacyjny |
| 19 lipca 2030 | Rozszerzenie zakazu niszczenia i obowiązków sprawozdawczych na średnie firmy | Termin wiążący |
Komisja Europejska zastrzega, że harmonogram sektorowy może podlegać korektom. Konsultacje publiczne dotyczące żelaza i stali trwały od 20 maja do 12 sierpnia 2026 r., a do października 2026 r. nie opublikowano ostatecznego aktu. Daty w środkowej części tabeli należy traktować jako kierunkowe punkty odniesienia – realne wymogi zaczną obowiązywać dopiero 18 miesięcy po faktycznym przyjęciu każdego z rozporządzeń delegowanych.
Zakaz niszczenia niesprzedanych towarów
To jedyny przepis ESPR, który wywiera natychmiastowy wpływ na praktykę handlową i logistykę magazynową. Od 19 lipca 2026 r. duże przedsiębiorstwa nie mogą niszczyć niesprzedanej odzieży, obuwia ani dodatków tekstylnych. Średnie spółki zostaną objęte tym zakazem 19 lipca 2030 r., natomiast podmioty mikro i małe pozostają z niego trwale zwolnione. Ściśle zdefiniowane wyjątki (np. ze względów bezpieczeństwa czy ochrony zdrowia) określa odrębny akt delegowany.
Znacznie szerszy zakres ma obowiązek transparentności. Duże podmioty, które decydują się na pozbycie jakichkolwiek niesprzedanych produktów konsumpcyjnych, muszą corocznie publikować szczegółowe dane: liczbę i łączną masę zutylizowanych sztuk, przyczyny ich wycofania oraz procentowy podział na towary przekazane do ponownego użycia, recyklingu, innego odzysku lub na składowisko. Ujednolicony wzór takiego raportu określa rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2026/2, mające zastosowanie od 2 marca 2027 r.
Cyfrowy paszport produktu (DPP)
Cyfrowy paszport produktu (Digital Product Passport – DPP) to zstandaryzowany zbiór danych o wyrobie, dostępny cyfrowo poprzez nośnik umieszczony na produkcie (zazwyczaj kod QR lub tag RFID). W zależności od branży paszport dostarczy weryfikowalnych informacji o składzie surowcowym, pochodzeniu materiałów, możliwościach serwisowania, profilu środowiskowym oraz zalecanych procedurach postępowania po zakończeniu użytkowania.
Kluczowe założenia wdrożenia DPP:
- Paszport DPP nie stanie się wymogiem powszechnym z dnia na dzień. Obowiązek ten będzie nakładany etapami na konkretne grupy towarowe za pośrednictwem dedykowanych aktów delegowanych – zawsze z co najmniej 18-miesięcznym okresem przejściowym.
- Zgodnie z harmonogramem Komisji DPP w pierwszej kolejności obejmie żelazo i stal (od 2026 r.), tekstylia, opony i aluminium (od 2027 r.), meble (od 2028 r.) oraz materace i sprzęt IT (od 2029 r.).
- Dane z paszportów trafią do ogólnounijnego, centralnego rejestru, dla którego Komisja przewidziała osiągnięcie operacyjnej gotowości do 19 lipca 2026 r.
Substancje wzbudzające obawy i transparentność składu
Na mocy art. 7 rozporządzenia każdy akt delegowany musi obligatoryjnie ustanawiać wymogi dotyczące cyfrowego paszportu oraz ujawniania obecności substancji wzbudzających obawy (ang. substances of concern), o ile Komisja wyraźnie nie uzasadni odstępstwa. Pojęcie to obejmuje m.in. związki zidentyfikowane na mocy rozporządzenia REACH jako SVHC (zgodnie z art. 57), substancje w krytycznych klasach zagrożenia według rozporządzenia CLP (rakotwórcze, mutagenne, toksyczne reprodukcyjnie czy zaburzające gospodarkę hormonalną), trwałe zanieczyszczenia organiczne (POP) oraz związki chemiczne technicznie utrudniające późniejszy recykling.
Jeżeli dany wyrób podlega monitorowaniu, dostawca musi wskazać tożsamość chemiczną substancji, jej fizyczną lokalizację w produkcie, dokładne stężenie (bądź przedział stężeń), wytyczne bezpiecznej obsługi oraz instrukcję demontażu. Komisja ma prawo ustalać progi stężeń, dzięki czemu śladowe zanieczyszczenia nie będą generować nadmiernych obciążeń administracyjnych.
Dla działów zakupowych oznacza to głęboką zmianę w relacjach z kontrahentami. Dostawcy, którzy już dziś dysponują precyzyjną wiedzą o składzie chemicznym używanych powłok, lakierów, impregnatów czy klejów, bez problemu spełnią nowe normy, podczas gdy brak takiej dokumentacji stanie się barierą wejścia na rynek.
Nadzór rynku i kary za naruszenia
Kontrola przestrzegania przepisów spoczywa na organach nadzoru rynku poszczególnych państw członkowskich. Każdy kraj UE jest zobowiązany do wprowadzenia skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji, które muszą obligatoryjnie przewidywać kary finansowe oraz czasowe wykluczenie podmiotu z postępowań o zamówienia publiczne. W efekcie taryfikatory i procedury kontrolne będą różnić się lokalnie między Polską, Niemcami, Szwecją czy Finlandią.
Wymogi te dotyczą w równym stopniu producentów spoza Unii. W przypadku importu gotowych dóbr to importer ponosi pełną odpowiedzialność prawną za spełnienie kryteriów środowiskowych. Choć zagraniczny wytwórca może wyznaczyć upoważnionego przedstawiciela na terenie UE, zasadnicze obowiązki – w tym sporządzenie rzetelnej dokumentacji technicznej – spoczywają na podmiocie wprowadzającym produkt do obrotu.
Zielone zamówienia publiczne (GPP)
Na podstawie art. 65 ESPR Komisja Europejska zyskała uprawnienie do narzucania państwom członkowskim wiążących, minimalnych wymagań w zamówieniach publicznych na towary objęte aktami delegowanymi. Kryteria te będą wprowadzane w formie aktów wykonawczych i mogą przybrać postać sztywnych specyfikacji technicznych, punktowanych kryteriów środowiskowych przy ocenie ofert, szczególnych klauzul umownych lub minimalnych progów wolumenowych.
Dla firm dostarczających wyposażenie do urzędów, szkół, szpitali czy na uczelnie to właśnie sektor zamówień publicznych będzie pierwszym miejscem, gdzie brak rzetelnych danych środowiskowych uniemożliwi udział w przetargach.
Co ESPR oznacza dla koszy na śmieci i wyposażenia obiektów
Aktualnie żaden akt delegowany nie reguluje bezpośrednio pojemników na odpady ani stacji do segregacji. Co więcej, kategoria ta nie została wyodrębniona w oficjalnym planie prac na lata 2025–2030. Unijny harmonogram nie odnosi się również bezpośrednio do sklejki czy innych płyt drewnopochodnych i nie przesądza, w jakim stopniu te półprodukty wejdą w zakres przepisów dla branży meblarskiej. Oznacza to, że jeśli jakikolwiek dostawca twierdzi dziś, że jego kosz posiada „certyfikat zgodności z ESPR”, składa deklarację bez pokrycia formalnego.
Wpływ nowych przepisów na ten segment rynku będzie jednak wyraźny za sprawą mechanizmów pośrednich:
- Pojemniki metalowe. Żelazo, stal i aluminium są jednymi z pierwszych surowców objętych aktami delegowanymi. Jeśli przepisy narzucą obowiązek raportowania wbudowanego śladu węglowego lub minimalną zawartość złomu recyklingowego w stopach, wymóg ten przeniesie się natychmiast na gotowe wyroby z blachy stalowej i aluminium.
- Elementy małej architektury i meble. Kiedy pod koniec dekady wejdzie w życie akt delegowany dla branży meblarskiej, może on objąć część wyposażenia wnętrz o charakterze użytkowym. Oznacza to urzędowe wymogi dotyczące trwałości konstrukcji i gwarantowanego dostępu do części zamiennych.
- Raportowanie ESG w ramach CSRD. Korporacje i instytucje publiczne, zobowiązane do raportowania emisji w Zakresie 3 (Scope 3) ze swoich łańcuchów dostaw, już teraz wymagają precyzyjnych danych o pochodzeniu materiałów i śladzie węglowym wyposażenia, niezależnie od tempa wdrażania samego ESPR.
Jak oceniać deklaracje producentów w świetle ESPR
Filozofia ESPR dostarcza doskonałych narzędzi do weryfikacji ofert rynkowych. Poniższe zestawienie pokazuje, jak deklaracje marki Sortaider odpowiadają na przyszłe wymogi rozporządzenia (pamiętając, że są to zweryfikowane deklaracje własne producenta, a nie urzędowe paszporty ESPR):
- Trwałość i naprawialność: Konstrukcja stacji Sortaider opiera się na elementach wymiennych – uszkodzoną ściankę, klapę czy moduł można wymienić bez konieczności utylizacji całego mebla. Wszystkie produkty objęte są dwuletnią gwarancją. Planując zakupy obiektowe, warto zapytać dostawcę o ścieżkę zamawiania pojedynczych podzespołów po upływie okresu gwarancyjnego.
- Ślad węglowy: Z danych producenta wynika, że meble ze sklejki generują w pełnym cyklu życia 2- do 4-krotnie niższą emisję gazów cieplarnianych niż ich plastikowe lub stalowe odpowiedniki. Dwukomorowy pojemnik z naturalnej sklejki brzozowej (o pojemności 2 × 90 l i masie ok. 19,2 kg) magazynuje netto 8 kg CO₂, podczas gdy wyprodukowanie porównywalnego kosza ze stali emituje średnio 85 kg CO₂, a z tworzywa sztucznego – ok. 65 kg CO₂. Rzetelny dostawca powinien bez trudu przedstawić metodykę stojącą za tymi wyliczeniami.
- Odpowiedzialne materiały: Stacje powstają ze sklejki brzozowej pochodzącej z lasów zarządzanych zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju. Zamawiający potrzebujący danych do własnych raportów niefinansowych mogą poprosić o dokumentację zastosowanych lakierów wodorozcieńczalnych i klejów.
Więcej na temat właściwości surowców przeczytasz w zestawieniu analizującym kosze do segregacji ze sklejki i z metalu oraz w artykule opisującym wpływ plastikowych koszy na środowisko.
O co warto zapytać dostawców wyposażenia już dziś
Niezależnie od harmonogramu publikacji kolejnych aktów delegowanych, zadanie poniższych sześciu pytań pozwoli bezpiecznie wybrać trwały, zrównoważony produkt:
- Z jakich dokładnie materiałów i komponentów wykonano produkt oraz z jakiego źródła pochodzą surowce?
- Czy w przypadku uszkodzenia mechanicznego pojedynczego elementu możliwa jest jego wymiana i jak wygląda dostępność części zamiennych?
- Jaki jest formalny okres gwarancji i jakie wady konstrukcyjne obejmuje ochrona?
- Czy producent dysponuje obliczonym śladem węglowym produktu (LCA / EPD) i w oparciu o jaką normę go oszacowano?
- Czy powłoki lakiernicze, kleje i zabezpieczenia powierzchni są wolne od substancji z listy kandydackiej SVHC (rozporządzenie REACH)?
- W jaki sposób wyrób powinien zostać zagospodarowany lub przetworzony po wycofaniu z eksploatacji?
Dobór odpowiedniej stacji zależy przede wszystkim od natężenia ruchu w obiekcie. W biurach i przestrzeniach coworkingowych sprawdzają się modułowe kosze do segregacji Sorter, z kolei w intensywnie eksploatowanych strefach publicznych lepiej spisują się pięciofrakcyjne stacje Container.
Wszystkie te modele zaprojektowano z myślą o estetycznej segregacji wielofrakcyjnej we wnętrzach. Jeżeli natomiast potrzebujesz rozwiązań do zbiórki odpadów na zewnątrz budynków, sprawdź zewnętrzne kosze na śmieci Sort.
ESPR na tle innych regulacji unijnych
ESPR to element szerszego pakietu Europejskiego Zielonego Ładu. Przepisy dotyczące samych opakowań i odpadów opakowaniowych reguluje odrębne rozporządzenie PPWR (UE) 2025/40, a ESPR nie dubluje tych zasad, skupiając się na samym produkcie. Kwestie formalnych obowiązków zarządców nieruchomości opisujemy szerzej w przewodniku po przepisach dotyczących recyklingu w Europie oraz artykule wyjaśniającym rozszerzoną odpowiedzialność producenta. Praktyczne wskazówki zakupowe znajdziesz z kolei w poradnikach: jak wybierać zrównoważone produkty do biura oraz gospodarka o obiegu zamkniętym w pigułce: poradnik dla firm.
Jak przygotować się na wymogi ESPR przy zakupie koszy
Choć w bieżącym roku ESPR nie wymusza jeszcze rewolucji w dokumentacji technicznej koszy na odpady, to bezsprzecznie wyznacza standardy rynkowe na nadchodzące lata. Promuje trwałość, prosty demontaż, czystość materiałową i pełną transparentność danych. Włączenie powyższych pytań weryfikacyjnych do zapytań ofertowych i kryteriów przetargowych zabezpiecza inwestycję na lata – dokładnie tych samych danych wkrótce wymagać będą instytucje finansowe, audytorzy ESG oraz prawo zamówień publicznych.
Jeśli szukasz mebli do segregacji opartych na trwałej sklejce z możliwością bezproblemowej wymiany komponentów, poznaj serię biurową Sorter lub skontaktuj się ze specjalistami Sortaider, aby uzyskać pełną specyfikację materiałową oraz bilans śladu węglowego dla wybranego projektu.
